Wat heeft kunst ons vandaag te leren?
- Moet dat dan?
- Ik geloof dat we het niet meer weten.
- Laat dat een les zijn.
Wat heeft kunst ons vandaag te leren?
- Moet dat dan?
- Ik geloof dat we het niet meer weten.
- Laat dat een les zijn.
Aan het slot van Ian McEwans ‘kinderboekje’ The Daydreamer (1994) ondergaat het jongetje Peter Fortune een soort kafkaëske metamorfose: hij ontwaakt als een 21-jarige. Hij blijkt niet alleen de uitvinder van een machine die de zwaartekracht kan trotseren, hij komt ook oog in oog te staan met zijn eerste échte ‘romantische’ ervaring: de oceaan.
Le temps, qui change tout, change aussi nos humeurs.
Chaque âge a ses plaisirs, son esprit et ses mœurs
Arme Nicolas Boileau. Met L’art poétique (1674), zijn strak rijmende ode aan de kunst van het betere dichtwerk, staat de classicistische hofdichter van Louis Quatorze geboekstaafd als dé politieagent uit onze kunstgeschiedenis. Zijn pulserende zangen, zo kleurrijk in hun eigen keurslijf, heten nu een ‘wetboek’. Boileau begreep het schrijven van regels dan ook nogal letterlijk. Geen zottigheden in de kunst! Wel hooggestemde onderwerpen. Geen onnodige details! Wel rijmende verzen van dezelfde lengte. Niks burlesks! Wel fatsoen. Boileau schreef voor hoe de ware poëzie eruit hoorde te zien. Al de rest was gepruts. Moderne frivoliteiten.
De Arabische Lente, de G1000, Occupy Wall Street, Indignados United: burgers verzamelen zich van onderuit tegen de politieke machten en het grote geld. Het lijken de late jaren 1960 wel, alleen schaart het moderne middenveld zich onder het spandoek van Twitter en Facebook. De burger geloofde al langer opnieuw in zichzelf, maar dat geloof richtte zich vooral op zijn eigen gelijk, zijn eigen rechten. Nu lijkt dat zelfvertrouwen te stollen tot een collectief: de basis, het volk, de ‘99%’. Wat hebben we samen te verdedigen?
Zelfs al draait de wereld tegenwoordig meer om de beurs dan om de zon, sommige dingen veranderen nooit. Zo zal rekto:verso altijd een cultuurtijdschrift van na 9/11 blijven. Ons eerste nummer rolde van de persen in september 2003. De krater in New York, in het westerse zelfbeeld ook, rookte nog na. Of dat zijn sporen achterliet in onze kijk op kunstkritiek, en dus in de bijna 50 nummers en de ruim 700 culturele artikelen die intussen door de redactionele molen zijn gegaan? Precies acht jaar later durven we het onder ogen te zien: rekto:verso is een product van Bush en Bin Laden.
Schuren, wrijven, uitgommen, krassen, mengen, deppen, rochelen en spuwen – het kwam er allemaal aan te pas toen de Britse romantische schilder William Turner meesterwerken als ‘Eruption of Vesuvius’ (1817), ‘The Fighting Téméraire’ (1839) of ‘Rain, Steam and Speed – The Great Western Railway’ (1844) maakte.
We moeten onze gemeenschap herdenken.
Gemeenschap? De onze? Waren wij niet blij dat we dat opgeblazen woord in de twintigste eeuw hadden achtergelaten? Samen met de totalitaire massa-ideologieën die zich erop beroepen hebben: fascisme, nationaalsocialisme, communisme vooral.
In het culturele jaaroverzicht van 2010 zaten ook de besparingen van Joke Schauvliege. ‘Ik moet 3,9 miljoen zoeken’. Zo verantwoordde de minister alle stappen die volgden op haar beleidsnota 2009-2014 en die resulteerden in haar beleidsbrief (oktober 2010). Zo kwam het dat de cijfers de beslissingen bepaalden, en niet andersom. Het is de omgekeerde wereld.
De toekomst ligt niet meer voor het grijpen. Maar leggen we wel genoeg verbeeldingskracht aan de dag? Als multiculturele grootstad wordt Brussel geregeld ‘stad van de toekomst’ genoemd. Een regio die de derde rijkste van Europa is en waar drie op de tien kinderen uit een gezin komen waarin niemand werkt. Waar de jongerenwerkloosheid boven de veertig procent piekt. Wie de jeugd heeft, heeft de toekomst? Waarom is het wachten op een ontwerp voor de stad van de toekomst, dat zowel de sociaal-culturele als economische en ecologische vraagstukken aanpakt?
Globaal genomen heeft de huidige financiële en economische crisis twee kritieken opgeleverd. De eerste kritiek betreft uiteraard het bancaire systeem, dat door zijn onverantwoorde gedrag de reële economie in een afgrond stortte. De kritiek erop en de maatregelen ertegen beperken zich meestal echter tot de uitwassen van het financiële systeem, de oppervlakkige symptomen van de ziekte waaraan het lijdt: roekeloos krediet en exorbitante winstpremies van managers. Buiten schot blijft de hemeltergende abstractie die er juist voor zorgt dat de financiële wereld als een (schijnbaar) volstrekt verzelfstandigde of autonome entiteit opereert, vervreemd van elke concrete economie. Meer nog, het lijkt erop dat die abstractie het systeem net beschermt. Tenzij ze hun werk verliezen of hun huizen zien ontwaarden, zoals in de VS massaal gebeurde, voelen veel mensen gewoon niets bij opdrogende virtuele geldstromen. Een bufferpolitiek die, bij gebrek aan macht, gericht is op het waarborgen van koopkracht en het aanzwengelen van consumentenvertrouwen doet de rest. Hoeveel pintjes zouden er op de crisis al gedronken zijn?
De gevolgen van de economische crisis beginnen stilaan ook door te dringen in sectoren die zich op het eerste gezicht redelijk onafhankelijk van de nationale en internationale economie lijken te ontwikkelen. Ook de kunstensector deelt in de klappen.
Quizke. Wie is Fadila Laanan? (tip: geen kunstenaar.) In welke stad staat het BAM? (tip: ja, een museum.) En hoe heet het toptalent achter Calvaire en Vinyan? (tip: twee van de meest indrukwekkende films die de Belgische cinema de laatste jaren baarde). Geen zorgen, ook wij moesten tot voor kort minstens twee kruisjes zetten. Dat voelt nogal absurd aan. Waarom weten we zo weinig over kunst en cultuur in Wallonië?
Het zijn boeiende tijden voor de kunstkritiek. Zeker, ze is al een tijdje in crisis, maar wie of wat is dat vandaag niet? Crisissen doen zich bijvoorbeeld voor wanneer twee waarden even nastrevenswaardig zijn, maar onverzoenbaar blijken. Binnen het ambacht van de kunstkritiek zie je een haast beklemmende onverzoenbaarheid tussen kwaliteit en commercieel succes.
Wat vermag vandaag nog de documentaire? Zijn rol lijkt steeds meer in het gedrang te komen, nu een groeiend aantal spelers aanspraak maken op het onderwerp dat hij belicht: de realiteit. De opgang van nieuwe media, gecombineerd met de verspreiding van flexibele opnameapparatuur als de gsm, maakt vandaag elke consument een potentiële producent en distributeur van de realiteit. Die consument krijgt daarmee een steeds groter aandeel in het uitzicht van de samenleving zoals die zich aan ons voordoet in de pers, op internet of op televisie. Hoe overleeft documentaire dat realiteitsconsumentisme? Ons documentairedossier op de volgende bladzijden biedt meerdere antwoorden.